آشنايي با گياه كنگر و خواص آن
29 شهریور 1390
نام علمی کنگر CYNARA SCOLYMUS
است. این گیاه اولین بار در اتیوپی کشت شد و بعد در نقاط مختلف دنیا گسترش
پیدا کرده است. محل اصلی رویش این سبزی مدیترانه، جزایر قناری و آمریکای
جنوبی است.
گياه كنگر داراي جنس هاي مختلفي مي باشد،آنچه مورد نظر ما بوده و به عنوان
كنگر حقيقي معروف است جنس Gundelia مي باشدكه مورد بررسي قرار مي گيرد.
برگ اين گياه پهن ،وسيع ، چرمي ، محكم ، با رگبرگ هاي ضخيم و بر جسته و
مشبك ، كم و بيش شامل بريدگي هاي عميق ، قطعات آن در حاشيه داراي دندانه
هاي سخت خاري شده، پاييني ها در قاعده باريك، ساقهايها بدون دمبرگ و
تقريباً ممتد و كشيده بر روي ساقه، بالاييها در برگيرنده كپه و بلندتر از
آن- برگها شيرابهدار و متقابل شانهاي يا بنرست است.
گل صورتي و سبز و زرد و سفيد و يا ارغواني و به صورت مجتمع در كپههاي
بزرگ متراكم (كپهها داراي هم جنس و ولولهاي (در نمونههاي ايراني) هستند
وبه طور فشرده دركنار هم به صورت كپههاي مركب قرار دارند). كپهها تخم
مرغي پر از خارهاي دراز عنابي رنگ ميباشد.
نهنج پوشيده از پولكهاي كاهكي است كه معمولاً به برگكهاي گريبان متصل
بوده و چوبي ميشوند. گلها داراي رنگهاي متنوعاند. خامه پهن و در نيمه
بالايي نسبتاً پوشيده از كركهاي ضخيم كوتاه و در انتهاي داراي دو شاخه
كوتاه است. فندقه زاويهدار، بدون منقار و جقه آنها مركب از پولكهاي آهكي
است و به صورت مجموعهاي با راس تخم مرغي، براكتههاي واقع در قاعده
كپههاي، فرعي، تقريباً ارغواني- قهوهاي، چرمي، سرنيزهاي، محدب، ناوداني
شكل و منتهي به خاري محكم و سخت و بلندتر از گلچهها مشاهده ميشود.
قسمت خوراكي اين گياه، انتهاي دمبرگهاي جوان آن است و در برخي منابع
جوانههاي برگ آن خوراكي است كه در زير خاك روئيده و سفيد ميشوند و سبزي
بازارپسندي را تشكيل ميدهند كه در فصل بهار قبل از اينكه برگهاي آن باز
شود، به وسيله روستائيان جمعآوري و به بازار شهرها به بهاي مناسبي عرضه
ميشود.
از تمام قسمتهاي گياه كنگر (گل، برگ، ساقه، ريشه) استفاده ميشود. غذاهاي
متنوعي از آن تهيه و در تهيه ترشي هم از كنگر استفاده ميشود. از شيرابه
آن در صنايع آدامس سازي استفاده ميشود. و همچنين دانه هاي آن بعد از برشته
شدن به عنوان چاي مورد استفاده قرار ميگيرد. به عنوان يك سبزي در فلسطين و
ساير كشورهاي عربي هم مورد استفاده ميگيرد.
اكولوژي و پراكنش جغرافيايي كنگر
از نظر آب و هوايي گياهي بسيار كم نياز و مقاوم به سرما و خشكي هواست.
تغييرات زياد ما را تحمل ميكند. به همين دليل، پراكنش آن در آسيا و آفريقا
بسيار گسترده است. گاهي فراواني آن در دامنه كوهستانهاي ايران به
اندازهاي ميشود كه عملاً يك كنگرزار را تشكيل ميدهد، ولي بيشتر همراه با
ديگر گياهان مانند انواع زولا، هويج صحرايي و گياهان پيازي از جمله لاله،
سيرها و... ديده ميشود.
كنگر، خاكهاي عميق و معدني ريزشي را كه از خرد شدن سنگهاي كوهستان و
جابه جا شدن آنها به دست ميآيد، ميپسندد. خاكهايي كه كنگر در آنها
ميرويد، از لحاظ مواد آلي چندان غني نيستند و هوموس كمي دارند. آب اين
گونه خاكها به خوبي زه كشي طبيعي ميشود.
دمداران، كنگر را در اواخر فصل رويش جمعآوري كرده و در زمستان به تغذيه
دام ميرسانند. اين گياه در فصل بهار در ابتداي رويش اوليه نيز مورد چرا
قرار ميگيرد. هنگامي كه گياه از حالت سبز رنگ به زردي متمايل ميشود،
روستائيان اقدام به چيدن و جمعآوري اين گياه ميكنند و مدتي به صورت
كپهاي بر روي زمين قرار داده و پس از خشك شدن، آن را خرد كرده و به انبار
منتقل ميكنند. به دليل خارهاي تيزي كه دارد، هنگام سبز بودن، بيشتر مورد
چراي بز قرار ميگيرد، ولي پس از قطع گياه و از دست دادن شادابي، گوسفند و
بز به راحتي از آن تغذيه ميكنند.
مواد مغذی اصلی موجودد در 100 گرم کنگر خام
انرژی 18 کیلو کالری
پتاسیم 360 میلی گرم
آهن 1 میلی گرم
فولات 21 میکروگرم
کلسیم 41 میلی گرم
پتنوتنیک اسید 3/0 میلی گرم
ویتامین B1 1/0 میلی گرم
سدیم 27 میلی گرم
بتاکاروتن 39 میکروگرم
فیبر 4 گرم
خواص داروئي گياه كنگر
در عربي به اين گياه عكوب،سلبين و خربع ميگويند.اين گياه خودرو بوده و درصحراهاي ايران به عمل ميآيد.
1- داراي ويتامينهاي A-B-D-E مي باشد.
2- املاح معدني مانند پتاسيم و كلسيم درد.
3- بادشكن و پيشابآور است.
4- از اسهال جلوگيري مينمايد.
5- براي درمان مرض قند مفيد است.
6- در هضم غذا مؤثر است.
7- خاصيت آنتي اكسيداني دارد.
8- كليه و مثانه را گرم ميكند.
9- براي زخم ريه و جراحات روده مفيد است.
10- ضماد ريشه آن براي سوختگي آتش و پيچيدگي عصب مفيد ميباشد.
11- صمغ بوتهي آن ايجاد قي ميكند و همراه با آن بلغم وصفراي اضافي بدن را دفع ميكند.
12- اين گياه داراي هورمون هاي گياهي بوده و ترشحات غدد را تقويت مينمايد. شهرت آن در تقويت غرايز جنسي است.
13- دومين استفاده معالجه برص است كه در نتيجه بر هم خوردن تعادل ترشحي
داخلي صورت ميگيرد . براي معالجه پيسي در گذشته 3/1 آب كنگر را با روغن و
موم مخلوط ميكردند و روي لكههاي براق ميگذاشتند.
14- ادرارآور است و براي درمان قولنجهاي كليوي ، روماتيسم، آسم ميگرن،
سرگيجه بيماريهاي پوستي، اختلالات كبدي و سنگ كليه مفيد است.
15- ضماد اين گياه براي درمان جراحات، خارش و بوي عرق بدن نافع است. مصرف كنگرسبب كاهش كلسترول خون ميشود و به هضم غدا كمك ميكند.
16- شيرهكنگر براي يرقن و اقويت لوزالمعده و كبد و كليه مؤثر است. كساني
كه به زكام يا سرماخوردگي مبتلا شدهاند، بايد از مصرف آن خودداري كنند.
كنگر نفخ آور است و مصلحآن ادويه گرم، روغن يا سركه ميباشد.
کسانی که نباید کنگر مصرف کنند!
بهتر است زنان باردار , کودکان , بیماران مبتلا به بیماری شدید کبدی یا کلیوی از مصرف برگ کنگر پرهیزکنند.
از آنجایی که برگ های کنگر محرک انقباض کسیه صفرا است . افرادی که سنگ
کیسه صفرا دارند , نباید آن را مصرف کنند , چرا که افزایش انقباض کیسه صفرا
منجر به انسداد مجاری و حتی پارگی کیسه صفرا می شود.
همچنین اشخاصی که نسبت به کنگر و یا خواص سینارین حساسیت دارند , باید از مصرف این گیاه پرهیزکنند.
منبع : ماهنامه دنياي تغذيه